عمل تعویض مفصل لگن؛ همه‌چیز از دلایل تا مراحل انجام جراحی

عمل تعویض مفصل لگن یکی از مهم‌ترین جراحی‌های ارتوپدی است که با هدف جایگزینی مفصل فرسوده یا آسیب‌دیده با یک پروتز مصنوعی انجام می‌شود. این جراحی زمانی مطرح می‌شود که مفصل ران یا لگن دیگر پاسخ مناسبی به درمان‌های غیرجراحی نمی‌دهد و درد و محدودیت حرکتی زندگی فرد را مختل کرده است. در این مقاله با نگاهی جامع به علل نیاز به جراحی، روش‌های مختلف، مراحل آماده‌سازی و مراقبت‌های پس از آن می‌پردازیم و تلاش می‌کنیم به پرسش‌های متداول بیماران پاسخ دهیم.

جراحی تعویض مفصل لگن چیست؟

تعویض مفصل لگن که به آن آرتروپلاستی لگن یا تعویض مفصل ران نیز گفته می‌شود، جراحی‌ برای برداشتن بخش‌های آسیب‌دیده مفصل ران و جایگزینی آنها با اجزای مصنوعی است. در این عمل، جراح ارتوپد ابتدا سر فمور آسیب‌دیده را برمی‌دارد و یک تنه فلزی در بخش توخالی استخوان ران قرار می‌دهد که ممکن است با سیمان یا فشار درون استخوان ثابت شود. سپس یک گوی فلزی یا سرامیکی روی قسمت بالایی تنه نصب می‌شود که نقش سر جدید استخوان ران را ایفا می‌کند. سطح غضروف آسیب‌دیده حفره لگن (استابولوم) برداشته و با یک کاسه فلزی جایگزین می‌شود؛ برای ثابت نگه داشتن این کاسه، گاهی از پیچ یا سیمان استفاده می‌کنند. در نهایت فضاساز پلاستیکی یا سرامیکی بین گوی و کاسه قرار می‌گیرد تا حرکت بدون اصطکاک ممکن شود.

چه عواملی باعث نیاز به عمل تعویض مفصل لگن می‌شود؟

عمل تعویض مفصل لگن به دلایل مختلفی انجام می‌شود که اغلب ناشی از بیماری ‌ها یا آسیب ‌هایی است که به لگن آسیب رسانده ‌اند. مهم‌ ترین علل انجام این جراحی، عبارتند از:

• آرتروز پیشرفته: بیماری‌هایی مانند آرتروز و روماتیسم مفصلی می‌توانند باعث تحلیل رفتن مفصل لگن شوند و درد و محدودیت حرکتی ایجاد کنند.
• آسیب‌ها و شکستگی‌ها: صدمات شدید، مانند شکستگی لگن، می‌توانند ساختار مفصل را به شدت تخریب کرده و نیاز به تعویض کردن مفصل را ضروری کنند.
• نکروز یا مرگ استخوان: در شرایطی مانند نکروز آواسکولار، جریان خون به استخوان قطع می‌شود که این امر موجب تخریب مفصل و درد شدید می‌شود.
• مشکلات مادرزادی یا ژنتیکی: برخی افراد به دلیل ناهنجاری‌های مادرزادی یا بیماری‌های ارثی دچار مشکلاتی در مفصل لگن می‌شوند که در صورت پیشرفت، ممکن است نیاز به جراحی پیدا کنند.
• درد مداوم و محدودیت حرکتی: وقتی درد مزمن و کاهش کیفیت زندگی با روش‌های درمانی غیرجراحی مانند فیزیوتراپی یا دارودرمانی قابل کنترل نباشد، جراحی به‌عنوان گزینه نهایی پیشنهاد می‌شود.

این جراحی معمولاً با هدف بازگرداندن تحرک، کاهش درد، و بهبود کیفیت زندگی انجام می‌شود.

فرم مشاوره رایگان مطب دکتر مجدی

در ادامه مطلبی از سایت معتبر پزشکی درباره جراحی تعویض مفصل لگن آوردیم:

“Hip replacement is surgery to remove damaged sections of the hip joint and replace them. Replacement parts are usually made of metal, ceramic and hard plastic. This artificial joint, called a prosthesis, helps reduce pain and improve function.” Mayo Clinic

ترجمه فارسی:
«تعویض مفصل لگن جراحی است برای برداشتن بخش‌های آسیب‌دیده از مفصل لگن و جایگزینی آن‌ها. بخش‌های جایگزین معمولاً از فلز، سرامیک و پلاستیک سخت ساخته می‌شوند. این مفصل مصنوعی که پروتز نامیده می‌شود، به کاهش درد و بهبود عملکرد کمک می‌کند.»

چه علائمی نشان می‌دهد زمان جراحی رسیده است؟

درد لگن یکی از شایع ترین مشکلاتی است که باعث مراجعه بیماران به ارتوپد می شود. برای تشخیص نیاز به تعویض، لازم است تفاوت بین درد گذرا و درد مزمن شناسایی شود.

نشانه‌هایی که نشان می دهند درد لگن جدی است:

• درد مداوم در حین راه رفتن یا نشستن
• درد در شب و اختلال در خواب
• انتشار درد به زانو یا کشاله ران
• عدم پاسخ به روش‌های درمانی مانند فیزیوتراپی یا داروهای ضد التهاب

اگر درد لگن با این شرایط همراه باشد، احتمال نیاز به تعویض مفصل لگن بالا می رود.

پیش از اقدام به جراحی، پزشک وضعیت عمومی بدن و شدت علائم را بررسی می‌کند. موارد زیر می‌توانند نشان دهند که فرد به تعویض مفصل لگن نیاز دارد:

علامت	توضیح کوتاه
درد شدید و مداوم	در صورت ماندگاری درد حتی هنگام استراحت و ناتوانی در کاهش آن با دارو، جراحی پیشنهاد می‌شود
محدودیت در فعالیت‌های روزانه	اگر شخص نتواند به‌راحتی راه برود یا از پله بالا برود، عملکرد مفصل به‌قدری کاهش یافته که تعویض ضروری است
آرتروز پیشرفته یا تخریب مفصل	فرسایش غضروف و استخوان، به‌ویژه در بیماری‌های مثل آرتروز یا روماتیسم، یکی از دلایل اصلی جراحی است
نداشتن پاسخ به درمان‌های دیگر	زمانی که فیزیوتراپی، دارودرمانی یا تزریق در مفصل قادر به کاهش علائم نباشد
آسیب‌های شدید یا شکستگی	شکستگی‌های پیچیده استخوان ران یا لگن که به روش‌های غیرجراحی قابل ترمیم نیستند

این جدول معیارهای اصلی را به‌صورت خلاصه نشان می‌دهد. تصمیم نهایی باید با مشاوره پزشک ارتوپد و بررسی کامل شرایط جسمی گرفته شود.

چه کسانی به تعویض مفصل لگن نیاز دارند؟

پاسخ به این پرسش به وضعیت سلامت و شدت علائم بیمار بستگی دارد. افرادی که دچار آرتروز پیشرفته، روماتیسم مفصلی یا آواسکولار نکروز (مرگ استخوان به‌دلیل کاهش خون‌رسانی) هستند و درد و خشکی مفصل ران اجازه انجام فعالیت‌های روزانه را از آنها گرفته است، گزینه‌های اصلی جراحی محسوب می‌شوند. همچنین شکستگی‌های شدید لگن یا تومورهای مفصلی می‌توانند باعث تخریب جدی مفصل شوند و نیاز به تعویض کامل مفصل را ایجاد کنند.

اگر درد لگن سبب ناتوانی در راه رفتن، بالا رفتن از پله یا انجام کارهای ساده مانند لباس پوشیدن شود و دارودرمانی، فیزیوتراپی یا استفاده از عصا و واکر کارآمد واقع نشود، پزشک به‌طور معمول جراحی را توصیه می‌کند.

مراحل جراحی تعویض مفصل لگن

فرایند جراحی لگن به طور کلی شامل چند مرحله اصلی است. ابتدا، بیمار تحت بیهوشی عمومی یا بی‌ حسی اپیدورال قرار می‌گیرد تا در طول جراحی احساس درد نداشته باشد. سپس جراح با ایجاد یک برش در ناحیه مفصل لگن، به مفصل آسیب ‌دیده دسترسی پیدا می‌کند و قسمت‌ های آسیب ‌دیده استخوان و غضروف را برمی‌دارد. پس از آن، مفصل مصنوعی که اغلب از مواد فلزی، پلاستیکی یا سرامیکی ساخته شده است، به‌ دقت در محل مفصل طبیعی قرار می‌گیرد. این مفصل مصنوعی معمولاً شامل دو قسمت است: قسمت گوی  سر استخوانی  و قسمت کاسه  استابولوم . پس از قرار دادن مفصل جدید، بهترین جراح تعویض مفصل لگن، برش را بخیه زده و زخم را بسته و جراحی به پایان می‌رسد. پس از جراحی، بیمار تحت مراقبت ‌های بعد از عمل قرار می‌گیرد و برای بهبود حرکت و توانبخشی از فیزیوتراپی بهره می‌برد.

جزء مفصل مصنوعی	جنس رایج	عملکرد
کاسه لگن (حفره استابولوم)	فلز یا سرامیک	محل قرارگیری سر مفصل
سر مفصل ران	فلز یا سرامیک	حرکت نرم درون کاسه لگن
ساقه فلزی	تیتانیوم یا فولاد ضدزنگ	اتصال به استخوان ران

بیشتر بخوانید :: چه زمانی نیاز به تعویض مفصل دو طرفه لگن است ؟

روش‌های مختلف تعویض مفصل لگن کدامند؟

انواع جراحی تعویض مفصل لگن بر اساس میزان تعویض و نحوه دسترسی جراح به مفصل تقسیم‌بندی می‌شوند. دو نوع اصلی «تعویض کامل مفصل ران» و «تعویض جزئی» هستند. در تعویض کامل، هم سر استخوان ران و هم حفره استابولوم با پروتز جایگزین می‌شوند، درحالی‌که در تعویض جزئی تنها سر استخوان ران تعویض می‌شود. تعویض جزئی بیشتر در موارد شکستگی یا تومور استفاده می‌شود و شیوع کمتری دارد.

این جراحی بسته به شرایط بیمار، نوع آسیب و تکنیک جراح به روش‌های مختلفی انجام می‌شود. عبارتند از:

• تعویض کامل مفصل لگن: در این روش، هر دو بخش مفصل لگن شامل سر استخوان ران و حفره لگنی (استابولوم) با اجزای مصنوعی جایگزین می‌شوند.
• تعویض نیمه مفصل لگن: در این روش تنها سر استخوان ران با یک پروتز مصنوعی جایگزین می‌شود و حفره لگنی دست ‌نخورده باقی می‌ماند. این روش معمولاً برای بیمارانی انجام می‌شود که دچار شکستگی استخوان ران شده‌اند و مفصل لگنی سالم است.
• تعویض مفصل لگن دوطرفه: در بیمارانی که هر دو مفصل لگن به شدت آسیب دیده‌اند، ممکن است جراحی به صورت همزمان یا طی دو مرحله انجام شود.

در ادامه فیلمی از جراحی تعویض مفصل دو طرفه لگن دختر جوانی توسط دکتر امیر حسین مجدی را می بینید.

انواع رویکردهای جراحی مفصل لگن

جراح می‌تواند از سه مسیر اصلی به مفصل دسترسی پیدا کند: رویکرد قدامی (از جلو)، جانبی (از پهلو) و خلفی (از پشت). انتخاب مسیر به وضعیت استخوان، نوع پروتز و تجربه جراح بستگی دارد.

تکنیک‌های کلاسیک و کم‌برش

در روش کلاسیک، برشی نسبتا بزرگ ایجاد می‌شود و جراح برای دسترسی به مفصل باید برخی عضلات و تاندون‌ها را برش دهد، بنابراین دوره نقاهت طولانی‌تر بوده و خطر دررفتگی اولیه بیشتر است. در مقابل، روش‌های کم‌برش سعی می‌کنند از طریق یک یا دو برش کوچک و با کنار زدن عضلات به مفصل برسند، که می‌تواند به کاهش آسیب بافتی، درد کمتر و بازتوانی سریع‌تر منجر شود. این روش برای همه بیماران مناسب نیست؛ عواملی مانند سن، وزن و وضعیت استخوان‌ها در تعیین امکان استفاده از تکنیک کم‌برش کارآمدند.

انواع اتصالات پروتز

پروتزها بر اساس نحوه اتصال به استخوان به دو نوع «بدون سیمان» و «با سیمان» تقسیم می‌شوند. پروتز بدون سیمان سطحی متخلخل دارد تا استخوان به‌تدریج در آن رشد کرده و آن را محکم کند، درحالی‌که پروتز سیمانی با استفاده از سیمان استخوانی بلافاصله در جای خود ثابت می‌شود. برخی جراحان ترکیبی از هر دو روش را به‌کار می‌برند: برای نمونه استفاده از سیمان برای ساقه و اتصال بدون سیمان برای کاسه.

تفاوت جراحی تعویض کامل و جزئی مفصل لگن چیست؟

دو نوع اصلی از این جراحی وجود دارد:

1. تعویض کامل مفصل لگن (Total Hip Replacement): در این روش هم سر استخوان ران و هم کاسه لگن جایگزین می‌شوند.
2. تعویض جزئی مفصل لگن (Partial Hip Replacement): فقط سر استخوان ران تعویض می‌شود و کاسه لگن حفظ می‌گردد.

انتخاب نوع جراحی بستگی به میزان آسیب مفصل دارد و توسط پزشک تعیین می‌شود.

پیش از جراحی تعویض مفصل لگن چه آمادگی‌هایی لازم است؟

آمادگی قبل از تعویض مفصل لگن، خطرات را کاهش می‌دهد و نتیجه بهتری ایجاد می‌کند. بررسی سابقه پزشکی، معاینه فیزیکی و انجام آزمایش‌های تصویربرداری از مراحل مهم ارزیابی پیش از جراحی هستند. پزشک در این مرحله درباره شدت درد، محدودیت حرکات و تاثیر آن بر زندگی روزمره سوالاتی می‌پرسد و عکس‌برداری با اشعه ایکس یا گاهی MRI را برای تعیین میزان آسیب توصیه می‌کند.

همچنین آزمایش‌های خون، بررسی نوار قلب و تصویربرداری از قفسه سینه برای اطمینان از آمادگی جسمی انجام می‌شود. افرادی که بیماری قلبی، دیابت یا عفونت فعال دارند، ممکن است نیاز به درمان یا کنترل وضعیت خود قبل از جراحی داشته باشند. پزشک درباره داروهای مصرفی، از جمله رقیق‌کننده‌های خون و مکمل‌ها، سوال می‌کند تا در صورت لزوم مصرف آنها را تغییر دهد. ترک سیگار و محصولات حاوی نیکوتین نیز برای بهبود روند بهبود بافت‌ها توصیه می‌شود.

مزایای تعویض مفصل لگن

• یکی از اصلی‌ ترین مزایای این عمل ، کاهش یا حتی از بین رفتن درد شدید ناشی از آرتروز یا آسیب ‌های مفصلی است.
• این جراحی به بازیابی دامنه حرکتی مفصل کمک کرده و بیمار قادر به انجام فعالیت ‌هایی مانند راه رفتن، بالا رفتن از پله‌ ها و ورزش کردن می‌شود.
• با کاهش درد و بهبود حرکت، کیفیت زندگی بیماران بهبود می‌یابد. آن ‌ها فعالیت‌ های اجتماعی، ورزشی و روزمره خود را از سر می‌گیرند، که به افزایش اعتماد به نفس و رفاه روانی آن‌ ها کمک می‌کند.
• بعد از جراحی ، نیاز به مصرف داروهای مسکن و ضدالتهاب کاهش می‌یابد که این خود منجر به کاهش عوارض جانبی ناشی از مصرف طولانی ‌مدت داروها می‌شود.
• بیماران بعد از جراحی راه رفتن راحت ‌تر و ایستادن بدون درد را تجربه می‎کنند که باعث می‌شود زندگی روزمره آن ‌ها راحت ‌تر می‌شود.

انتخاب بهترین روش جراحی برای تعویض مفصل لگن

انتخاب بهترین روش جراحی برای تعویض مفصل لگن به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله وضعیت جسمی بیمار، نوع آسیب مفصل، سن، سطح فعالیت و ترجیحات فردی. روش‌ های مختلف جراحی به‌ طور خاص برای نیازهای مختلف بیماران طراحی شده‌اند. هر کدام  از روش های جراحی مفصل لگن مزایا و معایب خاص خود را دارند، به ‌طوری که انتخاب بین این دو بستگی به آناتومی بیمار و تجربه جراح دارد.

چه زمانی تعویض مفصل لگن توصیه می‌شود؟

پزشکان زمانی این جراحی را پیشنهاد می‌کنند که درمان‌هایی مانند دارو، فیزیوتراپی یا تزریق در مفصل، دیگر تاثیری در کاهش درد نداشته باشند.
علائم هشداردهنده برای نیاز به جراحی شامل موارد زیر است:

• درد مداوم حتی در حالت استراحت
• محدودیت شدید حرکتی
• احساس قفل شدن یا ساییده شدن در لگن
• ناتوانی در انجام فعالیت‌های روزانه مثل نشستن یا راه رفتن طولانی

معایب احتمالی جراحی مفصل لگن چیست؟

هر عمل جراحی با خطراتی همراه است، اما با رعایت اصول استریل و انتخاب جراح باتجربه، احتمال بروز آنها کاهش می‌یابد.
برخی از عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

• عفونت در محل جراحی
• لخته شدن خون در پا
• دررفتگی مفصل مصنوعی
• ساییدگی یا شل شدن قطعات در طول زمان

پیشگیری از این مشکلات با رعایت دقیق توصیه‌های پزشک امکان‌پذیر است.

نکات کلیدی بعد از تعویض مفصل لگن

نشانه های موفقیت یا مشکل پس از تعویض مفصل لگن

پس از جراحی، برخی نشانه ها می توانند وضعیت موفقیت یا بروز مشکل را نشان دهند.

نشانه های موفقیت

• کاهش چشمگیر درد لگن
• افزایش دامنه حرکت مفصل
• توانایی انجام فعالیت های روزمره بدون محدودیت
• بهبود تعادل و کاهش خطر زمین خوردن

نشانه های مشکل

• درد مداوم یا شدید در ناحیه عمل
• تورم و التهاب طولانی
• احساس ناپایداری یا قفل شدن مفصل
• علائم عفونت مانند تب و ترشح از محل جراحی

در صورت بروز هر کدام از علائم مشکل، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.

آیا تعویض مفصل لگن ارزش دارد؟

پاسخ به این سؤال به انتظارات بیمار و میزان بهبود پس از جراحی بستگی دارد. مطالعات و تجربیات بالینی نشان می‌دهد که اغلب افرادی که تحت جراحی تعویض مفصل ران قرار می‌گیرند کاهش درد چشمگیر و افزایش دامنه حرکتی را تجربه می‌کنند. کلینیک کلیولند اشاره می‌کند که بیشتر بیماران پس از بهبودی می‌توانند با سهولت بیشتری راه بروند، از پله بالا بروند و فعالیت‌های روزمره خود را انجام دهند.

با این حال، لازم است بدانیم که پروتزها دائمی نیستند و ممکن است پس از ۱۵ تا ۲۰ سال نیاز به تعویض مجدد داشته باشند، به‌ویژه در بیماران جوان و فعال. همچنین رعایت محدودیت‌های حرکتی و پرهیز از فعالیت‌های شدید از عوامل کارآمد در افزایش طول عمر پروتز هستند.

در نهایت، تصمیم‌گیری باید با مشورت پزشک انجام شود و بیمار باید از امکانات، مزایا و ریسک‌ها آگاه باشد تا انتخابی آگاهانه داشته باشد. اگر درد لگن بر زندگی روزمره تأثیر گذاشته و درمان‌های دیگر کارساز نبوده‌اند، آرتروپلاستی لگن می‌تواند راه‌حل مناسبی برای بهبود حرکت و کاهش درد باشد.

مراقبت‌های بعد از تعویض مفصل لگن شامل چه مواردی است؟

دوره مراقبت های بعد از تعویض مفصل لگن به وضعیت فرد بین چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد. بلافاصله پس از عمل، بیمار برای مدت کوتاهی در بخش ریکاوری تحت مراقبت قرار می‌گیرد و علائم حیاتی و درد او کنترل می‌شود. از بیمار خواسته می‌شود برای جلوگیری از تجمع مایعات در ریه‌ها عمیق نفس بکشد و سرفه کند. بسیاری از بیماران می‌توانند در همان روز یا طی چند روز به منزل برگردند.

جلوگیری از لخته شدن خون

پس از تعویض مفصل لگن خطر تشکیل لخته در پا افزایش می‌یابد. برای پیشگیری از این مشکل، پزشکان توصیه می‌کنند فرد هرچه زودتر با کمک عصا یا واکر راه برود، جوراب‌های فشاری بپوشد یا از آستین‌های بادی استفاده کند و داروهای رقیق‌کننده خون مصرف کند.

فیزیوتراپی و ورزش

بازتوانی فعال نقش مهمی در بازگشت به عملکرد طبیعی دارد. فیزیوتراپیست تمرین‌های کششی و تقویتی را برای عضلات لگن و ران پیشنهاد می‌کند و به بیمار می‌آموزد چگونه از وسایل کمکی مانند واکر یا عصا استفاده کند. با گذر زمان و افزایش قدرت عضلات، بیمار می‌تواند وزن بیشتری روی پای خود بیندازد و در نهایت بدون کمک راه برود.

آماده‌سازی منزل

برای راحتی بیشتر، بهتر است پیش از بازگشت به خانه تغییراتی ایجاد شود. قرار دادن وسایل پرکاربرد در ارتفاع مناسب، آماده کردن غذاها در حجم زیاد، نصب صندلی مخصوص حمام و استفاده از توالت بلند از جمله اقداماتی است که توصیه می‌شود. همچنین بهتر است تلفن، داروها و سایر وسایل ضروری در محل استراحت بیمار قرار گیرد تا نیاز به خم شدن یا جابه‌جایی زیاد نباشد.

فعالیت‌های مجاز پس از جراحی

با رعایت توصیه‌های پزشک، اکثر بیماران سه ماه پس از جراحی وضعیت خوبی دارند و می‌توانند در طول سال اول پیشرفت بیشتری را تجربه کنند. فعالیت‌های با شدت کم مانند پیاده‌روی، شنا، گلف، دوچرخه‌سواری و رقص مناسب هستند، اما باید از ورزش‌های پرفشار مثل دویدن یا بسکتبال اجتناب شود.

سوالات متداول تعویض مفصل لگن

نتیجه گیری

جراحی تعویض مفصل لگن یک روش موثر و پیشرفته برای بازگرداندن کیفیت زندگی بیمارانی است که از درد مزمن و محدودیت‌های حرکتی ناشی از آسیب یا بیماری‌های مفصلی رنج می‌برند. با پیشرفت‌های پزشکی، این جراحی ایمن‌تر و موفقیت‌آمیزتر شده و می‌تواند تحرک و راحتی را به بیماران بازگرداند. رعایت مراقبت‌های پس از عمل و همکاری با پزشک معالج در دوران بهبودی، نقش مهمی در افزایش اثربخشی این روش و کاهش خطر عوارض احتمالی دارد. برای اطمینان از مناسب بودن این جراحی، مشاوره دقیق با پزشک متخصص توصیه می‌شود.